کندوکاوی جامعه شناختی در آثار داستانی

غلامحسین ساعدی

 

تالیف: بیژن اسدی مقدم

 

 

   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   

� عنوان کتاب: کندوکاوی جامعه شناختی در آثار داستانی غلامحسین ساعدی

� مولف:  بیژن اسدی مقدم

�ناشر: نگین سبلان

� چاپ و صحافی: چاپخانه نگین

� تیراژ: 1000 جلد

 � نوبت چاپ: اول - 1396

� شابک: 9-164-431-600-978

 

 

 

فهرست مطالب

                                                                                                                                                                                                                                        صفحه

پیشگفتار....................................................................................................      5

 

مقدمه .......................................................................................................        7

 

 

بخش اول: جامعه مدرن و آفرینش ادبی

 

درآمدی بر حوزه نقد جامعه شناختی آثار ادبی...................................................................      14      

نظام کاپیتالیستی و جهان دو قطبی .....................................................................................      21

ایران و مناسبات سرمایه داری ...........................................................................................      27

انقلاب مشروطیت عرصه جدال فرماسیون کهنه و نو..........................................................      32     

برآمدن رضاخان و سرآغاز تجدد در ایران .......................................................................       34  

نهضت ملی شدن صنعت نفت ..........................................................................................       36  

جامعه ایران در پس از کودتای 28 مرداد 1332 ................................................................       38

موقعیت اجتماعی ایران در بعد از کودتا ...........................................................................       42

جهان نگری طبقه متوسط جدید ایران ..............................................................................      46 

جامعه شناسی ادبیات در ایران  ........................................................................................       54   

ساعدی در اوج ادبیات مقاومت ......................................................................................       57            

 

 

بخش دوم: ساختارهای معنادار در آثار داستانی غلامحسین ساعدی

 

عزاداران بیل: سیمای شخصیت تاریخی مردم ایران ..........................................................       67

شب نشینی باشکوه: نقد طبقه متوسط جدید .....................................................................        76     

آشفته حالان بیداربخت: استبداد، ناقض امنیت بنیادین انسان ...........................................          83       

واهمه های بی نام و نشان: نیهیلیسم برخاسته از تقابل آرمانها و واقعیات ...........................          92    

دندیل: رابطه انسان هویت باخته و استعمار نو .................................................................         108

خانه های شهر ری: روایت جامعه کودتا زده .................................................................         120

ترس و لرز: تداوم مناسبات پیش مدرن ........................................................................           130        

گور و گهواره: کالبدشکافی جامعه متجددمآب ...........................................................           139      

 

 

بخش سوم: ادبیات رئالیستی، نقد حال و گمانه زنی برای آینده

 

ادبیات رئالیستی، نقد حال و ...   ..................................................................................            153    

 

بخش پایانی: پیوست و منابع

 

سالشمار زندگی غلامحسین ساعدی ..........................................................................             173

منابع...........................................................................................................................           181

پی نوشت ها...............................................................................................................          185

 

 

پیشگفتار

 

اگر هنر و ادبیات تبلور و تجسم حیات اجتماعی یک قوم، طبقه اجتماعی یا ملت است که از طریق درک بلاواسطه و مداخله فردیت خلاق هنرمند و نویسنده ثبت و ضبط شده و به منصه ظهور رسیده است، پس ادعای اینکه از لابلای آثار هنری و ادبی می توان به فهمی دقیق و عمیق از روحیات، وضعیت مادی و فکری، خواسته ها و مطالبات، منش و رفتار و پرسش های اساسی مطرح شده برای جامعه ای فرضی دست یافت، دور از واقع به نظر نمی رسد. چه، ادبیات یک قوم آئینه تمام نمای زندگی آنان اسـت که با بازتـاب کلیت آن حـیات اجتـماعی به شـکلی تخیـلی و غیر مفهومی، در حقیقت آن قوم را در حد فاصل میان خودآگاه و ناخودآگاه خویش با مرزهای ناپیموده ای از زندگی اجتماعی و عرصه شناخت و آگاهی جمعی آشنا کرده و این چنین رسالت راهبری جوامع به سوی ترقی وپیشرفت و برخورداری از زیستی انسانی و درخور شأن انسان را ایفا می کند.

 غلامحسین ساعدی از جمله نویسندگان و نمایشنامه پردازان برجسته معاصر ایران است که یک تنه فضای گسترده ای از یک عصر تاریخی پرفراز و نشیب این مرز و بوم را تشکیل داده و فوران خلاقیت سترگ او در یکی از عظیم ترین و حساس ترین برش های  تاریخ کشور -یعنی در گیر و دار گذار از سنت به مدرنیته در بعد از شهریور 1320 و بحبوحه شکست نیروهای چپ گرا و جبهه ملی در راهبری این انتقال و تسلط دوباره استبداد شاهنشاهی در 28 مرداد سال 1332- به آفرینش های متعدد در عرصه های داستان و نمایشنامه انجامیده است. در واقع آنچه ســاعدی در لابلای آثار ادبی اش مصرانه پیگیری کرده پاسخگویی به چرائی این شکست بزرگ ملی و از کف رفتن آسان فرصت طلائی پیش آمده برای کنده شدن از قید و بند سنت های واپسمانده و نیل به دستاوردهای دنیای مدرن بوده که در این مسیر دستاوردهای گرانبهایی را نیز خلق و در معرض آزمون تاریخ و نیز نسل های بعد از خود قرار داده تا چراغ راه پرمخاطره شان باشد.

در آغاز بر خود لازم می دانم از تمامی اساتید، سروران و دوستان ارجمندم که در مقاطع مختلف و در بخش بخش این کار تحقیقاتی به نحوی نگارنده را در امر تنظیم وتدوین یاری و مساعدت کرده اند، مراتب تشکر وسپاسگزاری خویش را ابراز کنم بویژه از:

جناب آقای دکتر محمد حریری اکبری[1] استاد ممتاز و بسیار ارزشمند گروه علوم اجتماعی دانشگاه تبریز که دلسوزانه و بیدریغ قسمتی از اوقات گرانبهای عمر پر ارج خویش را صرف مطالعه نوشته های اولیه و نهایی این کتاب کرده اند.

 جناب آقای دکتر حسین بنی فاطمه استاد هوشمند، گرانقدر و خوش نام گروه علوم اجتماعی دانشگاه تبریز که هم به عنوان مدیر گروه و هم به مثابه مشاور نقش اساسی در بسامان رسیدن این پژوهش ایفا نموده اند.

خانم دکتر مینو امیرقاسمی استاد خوش فکر و ادیب گروه علوم اجتماعی دانشگاه تبریز که در مقاطع مختلف از خزائن فکر وادب شان بهره مند شده و نوشته حاضر را با مشورت علمی به سرانجام رسانده ام.

تک تک اساتید گروه علوم اجتماعی و سایر دیسیپلین های علمی دانشگاه تبریز که در طول تحصیلات عالی آموخته هایم را به تمامی مرهون آنان هستم.

دوستان بسیار عزیزم آقایان سیاوش سکاکی، حمداله نادری، ناصر مسبوقی، هادی میرزائی و ایوب تقوی طلب که در تهیه منابع، ویرایش و ارائه نقطه نظرهای ارزشمند یار و یاورم بوده اند.

همسر و فرزندانم که با گذشت و صبوری این امکان را فراهم آوردند تا در این مدت قسمت اعظم وقت و زندگی مشترک مان را صرف کار پژوهشی کرده و در واقع به خود اختصاص دهم.

و نیز از هنرمند گرامی اردبیلی جناب آقای مهندس امیرعلی مقصودی که زحمت طراحی روی جلد و صفحه آرایی را تقبل کرده اند و نیز آقای شاپور ابری که کار سخت تایپ و تصحیح کتاب را بدوش کشیده و به نحوی مطلوب آن را به سرانجام رسانده اند، تشکر می نمایم.

 

 

 

مقدمه

 

شرايط تاریخي جامعه ايران و سيطره بي چون و چراي استبداد شاهنشاهي در سراسر تاريخ  حيات اجتماعي بر اين ملت، سانسور و پنهانكاري را يكي از خصوصيات بارز رفتار اجتماعي اهالی ایران ساخته و بدین ترتیب كار حقيقتگوئي و بيان صريح واقعيت هاي موجود در بستر حيات اجتماعي و اقتصادي را با مشكل بسيار مواجه ساخته است. اين امر به خصوص تحليل گران تاريخ ايران را در ارائه بي پرده وقايع تاريخي و مهمتر كشف و اظهار قوانين حركت تكاملي تاريخي ناكارآمد كرده و نهايت اين كه استفاده از زبان حكايه گوئي و استعاره، فضائي پر ابهام در عرصه ساختار هويتي مردم ايران آفریده است.

از سوي ديگر زبان تخيلي، حسي و غيرمفهومي ادبيات و هنر ابزاريست كه به واسطه آن بسياري از گرهگاه ها و نقاط نامكشوف تاريخ اجتماعي و واقعيت هاي موجود اجتماعي– اقتصادي جامعه ايران قابل گشايش و دست يافتني مي شود. چيزي كه تاريخ نويسي واقعاً موجود از انجام آن عاجز مي باشد هم به واسطه سانسور عوامل امنيتي و خودسانسوري و هم به دليل شرايط سخت و پيش شرط هايي دشوار كه علماي علوم اجتماعي و تاریخ نويسان بايد توامان آنها را احراز کنند تا قادر به كشف و بيان بهنگام فاكت هاي اجتماعي، ابعاد مختلف آن و مناسبات آنها با يكديگر باشند.

به علاوه در كشور ما حوزه نقد و انتقاد علمي در بستر هنر و ادبيات چهارچوب بسيار تنگي به خود گرفته و به اين طريق اصحاب ادب را از معرفي شايسته اي كه استحقاق آن را دارند محروم کرده است. به گونه ای که این ضعف با سابقه ای دراز و  بصورتي حاد و جدي همواره گريبانگير جامعه فرهنگي و هنري کشور  بوده و از اين رهگذر از باروري و ريشه دار شدن عناصر فرهنگي اين سرزمين بسيار كاسته است. از این نظر نقد اجتماعي يا جامعه شناسي ادبيات خود وسيله ايست كه قادر است با نقد آثار ادبي و هـنري و جدي گرفتن عـرصه خلاقيت هاي فكري محملي براي رشد و شكوفائي آنها فراهم آورده و لوازم گسترش و توزيع محصولات فرهنگي و غناي هويت جمعي را فراهم کند.

از سطور پيش گفته نتيجه مي شود كه انتشار کتاب پژوهشی حاضر از جهات ذيل ضروری تلقي مي شود:

- اين کتاب پژوهشی آگاهي هاي متنوع تاریخي و جامعه شناختي ناب و تحريف نشده در باره جامعه ايران و به ويژه نقش تاریخي گروه ها و طبقات اجتماعي در تحولات اجتماعي را به همراه دارد كه جاي آن بسيار خاليست.

-  اين نقد اجتماعی- ادبی منجر به ارائه شناخت جامعه شناسانه در بخشي از حوزه آفرينش ادبي دهه چهل و پنجاه ادبيات معاصر ايران مي شود. دهه هايي كه در تاريخ ادبيات ايران جايگاه خاصي دارند.

-  نوشته حاضر مي تواند دوباره انديشي در آثار يكي از معتبرترين دستاوردهاي ادبيات داستاني و نمايش نامه نويسي معاصر ايران ( آثار قلمی زنده یاد دکتر غلامحسین ساعدی) را در پي داشته باشد.

-  اين کند و کاو ضمن توان رساني به مجموعه پژوهش هاي تجربي در حيطه جامعه شناسي فرهنگ و شناخت شناسي ( كه در كشور ما بسيار اندك است) مي تواند در باز انديشي تئوريك در اينكه جامعه شناسي هنر و ادبيات چيست و چه مي تواند باشد، نقشي هر چند اندك ايفا کند.

 

 

 

[1] این کتاب برگرفته از پایان نامه تحصیلی مقطع فوق لیسانس اینجانب در دانشگاه تبریز می باشد که جناب آقای دکتر حریری سمت استاد راهنما، جناب آقای دکتر بنی فاطمه سمت استاد مشاور و سرکار خانم دکتر مینو امیرقاسمی سمت داور را در آن ایفا نموده اند.

 

 متن کامل کتاب را می توانید بصورت رایگان از این لینک دانلود نمایید.